فورس ماژور در قراردادهای پیمانکاری | راهنمای جامع حقوقی و اجرایی (۱۴۰۵)

نشریه ۸۹۰ سازمان برنامه‌وبودجه | به‌روزرسانی بهار ۱۴۰۵

فورس ماژور چیست؟ تعریف حقوقی و کاربرد در پیمان‌های عمرانی {#تعریف}

فورس ماژور (Force Majeure) یا حادثه قهری، یکی از مهم‌ترین مفاهیم حقوقی در قراردادهای پیمانکاری است که هر کارشناس امور قراردادی باید با جزئیات آن آشنا باشد. این مفهوم به رویدادهایی گفته می‌شود که غیرقابل‌پیش‌بینی، غیرقابل‌اجتناب و خارج از اراده و اختیار طرفین پیمان هستند و مانع اجرای تعهدات قراردادی می‌شوند.

تعریف فورس ماژور در نشریه ۸۹۰ سازمان برنامه‌وبودجه

طبق نشریه شماره ۸۹۰ سازمان برنامه‌وبودجه کشور (ویرایش اول، بهار ۱۴۰۵)، حوادث قهری دارای چهار ویژگی اساسی است:

پایه حقوقی در قانون مدنی

مبنای حقوقی فورس ماژور در ایران از مواد ۲۲۷ و ۲۲۹ قانون مدنی نشأت می‌گیرد:

ماده ۲۲۷: متخلف از انجام تعهد، وقتی محکوم به تأدیه خسارت می‌شود که نتواند ثابت نماید که عدم انجام به واسطه علت خارجی بوده است که نمی‌توان مربوط به او نمود.

ماده ۲۲۹: اگر متعهد به واسطه حادثه‌ای که دفع آن خارج از حیطه اقتدار اوست نتواند از عهده تعهد خود برآید، محکوم به تأدیه خسارت نخواهد بود.

این دو ماده، اساس معافیت از مسئولیت قراردادی در شرایط قهری را تشکیل می‌دهند.

مصادیق حوادث قهری در قوانین و مقررات ایران {#مصادیق}

مصادیق مصرّح در شرایط عمومی پیمان (نشریه ۴۳۱۱)

طبق ماده ۴۳ شرایط عمومی پیمان، موارد زیر به‌عنوان حوادث قهری شناخته می‌شوند، مشروط بر آنکه در منطقه اجرای کار وقوع یابد و ادامه کار را برای پیمانکار ناممکن سازد:

• جنگ (اعم از اعلام‌شده یا نشده)
• انقلاب‌ها و اعتصاب‌های عمومی
• شیوع بیماری‌های واگیردار
• زلزله
• سیل و طغیان‌های غیرعادی
• آتش‌سوزی‌های ادامه‌دار و مهارنشدنی
• طوفان و حوادث مشابه خارج از کنترل دو طرف

مصادیق در قراردادهای EPC و PC صنعتی (مصوب ۱۴۰۳)

قراردادهای صنعتی جدیدتر (ماده ۷۳ پیمان‌های EPC و PC) موارد گسترده‌تری را پوشش می‌دهند:

• جنگ، درگیری‌های خصومت‌آمیز، اشغال بیگانگان
• شورش، تروریسم، کودتای نظامی، جنگ داخلی
• تشعشعات هسته‌ای و نشت مواد رادیواکتیو
• اعتصاب‌های کارگری (به‌استثنای موارد محدود به کارکنان پیمانکار)
• شیوع بیماری‌های واگیردار
• زلزله، سیل، سونامی، آتش‌سوزی‌های غیرقابل‌کنترل

نکته مهم برای کارشناسان قراردادی: فهرست مصادیق در قراردادهای جدید حصری نیست و عبارت «بی‌آنکه محدود به آنها باشد» در متن مواد درج شده است. این موضوع فضای قانونی بیشتری برای تفسیر فراهم می‌کند.

ظرفیت‌های قانونی قبل از انعقاد قرارداد در شرایط حوادث قهری {#قبل-از-قرارداد}

مرحله پیدایش طرح

طبق ماده ۱۶ دستورالعمل اجرایی ماده ۲۳ قانون الحاق، طرح‌هایی با عناوین زیر نیاز به اخذ مجوز ماده ۲۳ ندارند:

• مقاوم‌سازی و بازسازی خسارت‌های ناشی از حوادث غیرمترقبه
• بازسازی و تعمیرات اساسی در دوران بهره‌برداری
• مطالعات، تعمیر، نگهداری و تأمین تجهیزات

این معافیت، فرآیند راه‌اندازی پروژه‌های بازسازی را تسریع قابل‌توجهی می‌بخشد.

مرحله ارجاع کار

دو ابزار قانونی مهم در این مرحله وجود دارد:

۱. لغو مناقصه — طبق جزء «۳» بند «ب» ماده ۲۴ قانون برگزاری مناقصات (مصوب ۱۳۸۳)، در پیشامدهای غیرمتعارف نظیر جنگ، زلزله و سیل، مناقصه قابل لغو است. (تصمیم‌گیری در صلاحیت کمیسیون مناقصه است.)

۲. روش تک‌گزینه‌ای — طبق جزء «۵» بند «ث» ماده ۱۶ آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره، در شرایط فورس ماژور استفاده از روش تک‌گزینه‌ای در انتخاب مشاور مجاز است. این روش سرعت ارجاع کار را به‌طور چشمگیری افزایش می‌دهد.

تکالیف پیمانکار و کارفرما هنگام بروز فورس ماژور {#تکالیف}

اعلان فوری (Notice)

یکی از حیاتی‌ترین الزامات قراردادی، اعلان به‌موقع وقوع حادثه قهری است:

• پیمان‌های EPC و PC صنعتی: اعلان باید حداکثر ظرف ۲۴ ساعت از وقوع حادثه انجام شود.
• قرارداد همسان طرح و ساخت (EPC غیرصنعتی): اعلان باید ظرف ۱۴ روز پس از آگاهی از رویداد ارسال شود.

هشدار مهم: عدم ارسال اعلان در مهلت مقرر می‌تواند حق استناد به فورس ماژور را از پیمانکار سلب کند. این مورد از اشتباهات رایج کارشناسان قراردادی است.

وظایف پیمانکار پس از وقوع حادثه

طبق ماده ۴۳ شرایط عمومی پیمان و مواد مشابه در قراردادهای EPC/PC، پیمانکار موظف است:

1. حداکثر کوشش برای حفاظت از کارهای اجراشده به‌کار بندد
2. مصالح و تجهیزات را به محل‌های مطمئن منتقل کند
3. کارهایی که رها کردن آن‌ها منجر به زیان جدی می‌شود را در حد امکان ادامه دهد
4. پس از رفع شرایط قهری، با ابلاغ کارفرما بی‌درنگ کارها را آغاز کند

تکالیف کارفرما

کارفرما نیز در برابر پیمانکار تکالیفی دارد:

• تمام امکانات موجود را در حد متعارف در اختیار پیمانکار قرار دهد
• هزینه‌های اضافی پیمانکار را با ارائه اسناد مثبته پس از تأیید، پرداخت کند
• در صورت نیاز، تمدید مدت مناسب را ابلاغ نماید

جبران خسارت در شرایط قهری {#جبران-خسارت}

خسارت به کارهای موضوع پیمان

نکته اجرایی: جبران خسارت به معنای اعاده کارها به وضعیت پیش از وقوع حادثه است. پس از رفع شرایط قهری، کارفرما باید نخست لزوم و امکان اعاده را بررسی و سپس تمدید مدت را ابلاغ نماید.

هزینه توقف کار

در شرایط عمومی پیمان (نشریه ۴۳۱۱)، هزینه توقف کار پیمانکار برای مدت مازاد بر یک ماه اول توسط کارفرما پرداخت می‌شود (طبق بندهای «ب» و «ج» ماده ۴۹).

فسخ و خاتمه پیمان در حوادث قهری {#فسخ}

آستانه‌های زمانی خاتمه پیمان

یکی از مهم‌ترین موضوعات برای کارشناسان قراردادی، آستانه‌های زمانی است که امکان خاتمه پیمان را فراهم می‌کند:

فرآیند خاتمه پیمان در EPC صنعتی

پس از فسخ، مهندس مشاور موظف است گواهی پرداخت شامل موارد زیر صادر کند:

1. مبالغ کارهای انجام‌شده‌ای که بهای آن‌ها در پیمان تعیین شده
2. هزینه تجهیزات و مصالح سفارش‌داده‌شده توسط پیمانکار
3. هزینه‌های معقول و متحمل‌شده در راستای تکمیل کارها
4. هزینه برچیدن کارهای موقت و انتقال ماشین‌آلات
5. هزینه بازگشت کارکنان به موطن

شرایط تنگنا (Hardship) و تفاوت آن با فورس ماژور {#تنگنا}

تعریف شرایط تنگنا

شرایط تنگنا (Hardship) مفهومی است که برای اولین بار در پیمان‌های EPC و PC صنعتی (مصوب ۱۴۰۳) به نظام حقوقی قراردادهای ایرانی وارد شده است.

بر اساس ماده ۲-۷۳ این پیمان‌ها، شرایط تنگنا وضعیتی است که:

• غیرقابل‌پیش‌بینی، غیرقابل‌اجتناب و خارج از اختیار طرفین است
• ادامه اجرای تعهدات قراردادی را غیرممکن نمی‌کند، اما آن را به نحو فوق‌العاده‌ای پرهزینه یا دشوار می‌کند

مقایسه فورس ماژور و شرایط تنگنا

نکته کاربردی: پیمانکارانی که در شرایط تورم شدید یا تحریم قرار دارند، می‌توانند با استناد به شرایط تنگنا درخواست تمدید مدت کنند. البته این درخواست نیازمند تأیید کارفرما است.

مقررات ویژه جنگ رمضان ۱۴۰۴ (مصوبه ستاد تسهیل تولید) {#جنگ-رمضان}

در پی جنگ ۱۲ روزه و جنگ رمضان سال ۱۴۰۴، سازمان برنامه‌وبودجه اقدام به تدوین نشریه ۸۹۰ کرد. همچنین مصوبه ستاد تسهیل و رفع موانع تولید (شماره ۷۴۲۶۲۶۶ مورخ ۱۴۰۴/۱۲/۲۷) حمایت‌های ویژه‌ای را برای پیمانکاران متأثر فراهم کرده است:

مزایای مصوبه برای پیمانکاران متأثر

در حوزه مالی و بانکی:

• ممنوعیت هرگونه اقدام اجرایی، ثبتی، حقوقی و قضایی علیه واحدهای مشمول تا استقرار ثبات

در حوزه مالیاتی:

• صدور گواهی موقت ۳ماهه تبصره ۱ ماده ۱۸۶ قانون مالیات‌های مستقیم
• تعلیق کلیه اقدامات محدودساز تا پایان فروردین ۱۴۰۵
• تقسیط مالیات با تنفس ۳ ماهه و اقساط ۳۶ ماهه

در حوزه تأمین اجتماعی:

• تعلیق اقدامات قضایی علیه پیمانکاران
• تمدید پوشش بیمه کارگران تا پایان خرداد ۱۴۰۵
• تقسیط حق بیمه با تنفس ۳ ماهه و اقساط ۳۶ ماهه

در حوزه پرداخت صورت‌وضعیت (بسیار مهم):

• دستگاه‌های اجرایی موظفند ۷۰ درصد مبلغ صورت‌وضعیت ایصالی را به‌صورت علی‌الحساب پرداخت کنند
• پرداخت حقوق و مزایای کارگران پیمانکار اولویت اول است

در حوزه ضمانت‌نامه‌ها:

• ضمانت‌نامه‌هایی با سررسید ۱۴۰۴/۱۲/۰۹ تا ۱۴۰۵/۰۲/۳۱ به‌مدت ۳ ماه تمدید می‌شوند
• ضبط هرگونه ضمانت‌نامه ممنوع است (مگر به حکم مقام قضایی)

چه کسانی مشمول می‌شوند؟ پیمانکاران و مشاوران صالحیت‌دار نظام فنی‌واجرایی که در حوادث جنگ رمضان آسیب دیده‌اند، از طریق تأمین دلیل و تصویب شورای تأمین استان یا شهرستان شناسایی می‌شوند.

ظرفیت‌های قانونی قراردادهای مشاوره در شرایط قهری {#مشاوره}

مفاد مشترک در انواع قراردادهای مشاوره

در تمامی قراردادهای همسان خدمات مشاوره (مشاوره پژوهشی، مدیریت طرح، نقشه‌برداری، ژئوتکنیک، آزمایشگاه و فناوری اطلاعات)، دو حالت پیش‌بینی شده است:

حالت اول — شرایط دائمی: هرگاه بروز شرایط اضطراری اجرای قرارداد را برای یکی از طرفین غیرممکن سازد، می‌تواند پایان/خاتمه قرارداد را اعلام کند.

حالت دوم — شرایط موقت: هرگاه شرایط اضطراری گذرا باشد و ادامه قرارداد به‌طور موقت امکان‌پذیر نباشد، طبق ماده تعلیق عمل می‌شود.

قرارداد مهندسی ارزش (مصوب ۱۳۹۷)

این قرارداد رویکرد متفاوتی دارد:

• تداوم کمتر از ۵۰٪ مدت قرارداد → تمدید مدت (بدون محدودیت ماده ۱۷)
• تداوم بیش از ۵۰٪ مدت قرارداد → اعمال ماده ۳-۱۹ (خاتمه قرارداد)

چک‌لیست عملیاتی کارشناس قراردادی در شرایط فورس ماژور {#چک-لیست}

برای مدیریت حرفه‌ای بحران، این مراحل را به‌ترتیب دنبال کنید:

مرحله اول: اقدامات فوری (۲۴ تا ۱۴ روز اول)

• ارزیابی و مستندسازی دقیق رویداد قهری
• اعلان رسمی کتبی به طرف مقابل (در مهلت مقرر قراردادی)
• مشخص کردن تعهداتی که با مانع مواجه شده‌اند
• اجرای اقدامات حفاظتی برای جلوگیری از زیان بیشتر
• درخواست امکانات از کارفرما برای حفاظت از کارگاه

مرحله دوم: مدیریت دوره بحران

• مستندسازی مستمر هزینه‌های اضافی با اسناد مثبته
• ارائه گزارش‌های دوره‌ای به کارفرما/مهندس مشاور
• پیگیری تمدید ضمانت‌نامه‌ها
• هماهنگی با بیمه برای تأمین خسارت‌های تحت پوشش
• درخواست علی‌الحساب ۷۰٪ صورت‌وضعیت (در صورت مشمولیت مصوبه ۱۴۰۴)

مرحله سوم: پس از رفع شرایط قهری

• اعلان رسمی رفع شرایط قهری به طرف مقابل
• ارائه پیشنهاد تمدید مدت مناسب با مستندات
• دریافت تأیید مهندس مشاور و ابلاغ کارفرما
• ارزیابی امکان‌پذیری ادامه پیمان (در صورت تداوم طولانی)

سؤالات متداول کارشناسان قراردادی {#سوالات}

آیا نوسانات ارزی و تورم می‌تواند فورس ماژور تلقی شود؟

خیر. نوسانات ارزی و تورم در رویه قضایی ایران به‌عنوان فورس ماژور پذیرفته نمی‌شود. با این حال، می‌توان برای پروژه‌های جدید با استناد به شرایط تنگنا (در پیمان‌های EPC/PC صنعتی مصوب ۱۴۰۳) درخواست تمدید مدت کرد.

تفاوت «حوادث قهری» و «حوادث غیرمترقبه» در قانون چیست؟

در نظام حقوقی ایران این دو اصطلاح غالباً به‌صورت مترادف به‌کار می‌روند. اما در نشریه ۸۹۰، «فورس ماژور» به معنای دقیق‌تری استفاده شده که علاوه بر غیرمترقبه بودن، شرط غیرقابل‌کنترل بودن را نیز داراست.

آیا کارفرما می‌تواند در شرایط جنگی، ضمانت‌نامه حسن انجام کار را ضبط کند؟

بر اساس مصوبه ستاد تسهیل (۱۴۰۴/۱۲/۲۷)، ضبط هرگونه ضمانت‌نامه در بازه سررسید ۱۴۰۴/۱۲/۰۹ تا ۱۴۰۵/۰۲/۳۱ ممنوع است (مگر به دستور مقام قضایی).

آیا تأخیر در پرداخت صورت‌وضعیت توسط کارفرما، حق توقف کار را به پیمانکار می‌دهد؟

طبق مقررات عمومی پیمان، پیمانکار در حالت عادی حق توقف یک‌طرفه ندارد. اما در شرایط قهری، هزینه توقف کار برای مازاد بر یک ماه اول قابل مطالبه است.

منابع و پایه‌های حقوقی این مقاله

این مقاله بر اساس اسناد رسمی زیر تهیه شده است:

• نشریه ۸۹۰ سازمان برنامه‌وبودجه کشور — مجموعه قوانین و مقررات پرکاربرد در حوادث قهری (بهار ۱۴۰۵)
• نشریه ۴۳۱۱ — شرایط عمومی پیمان (ماده ۴۳)
• قرارداد همسان EPC غیرصنعتی (فصل ۱۹) — شماره ۱۰۱/۸۵۴۲۸ مورخ ۱۳۸۴
• پیمان‌های EPC و PC صنعتی (ماده ۷۳) — مصوبات ۱۴۰۳ سازمان برنامه‌وبودجه
• قانون مدنی — مواد ۲۲۷ و ۲۲۹
• قانون برگزاری مناقصات مصوب ۱۳۸۳
• آیین‌نامه خرید خدمات مشاوره مصوب ۱۳۸۸
• مصوبه ستاد تسهیل و رفع موانع تولید — شماره ۷۴۲۶۲۶۶ مورخ ۱۴۰۴/۱۲/۲۷

این مقاله صرفاً جنبه اطلاع‌رسانی دارد. برای تفسیر مفاد ابالغی سازمان برنامه‌وبودجه، مرجع رسمی همان سازمان است. برای موارد حقوقی خاص، از مشاور حقوقی متخصص بهره‌گیری کنید.

کلمات کلیدی: فورس ماژور، حوادث قهری، قرارداد پیمانکاری، شرایط عمومی پیمان، نشریه ۴۳۱۱، EPC، فسخ پیمان، تمدید مدت پیمان، جبران خسارت پیمانکاری، شرایط تنگنا، نظام فنی و اجرایی، نشریه ۸۹۰

Content is user-generated and unverified.